دەربارەی واڵتێر بێنیامین، برێشت و شانۆی ئێپیك -----هاوڕێ یوسفی
دەربارەی واڵتێر بێنیامین، برێشت و شانۆی ئێپیك
ستەنلی میچێل (بەشی یەكەم)
هاوڕێ یووسفی
ئەم وتارەی لەخوارەوە پێشكەشتان دەكرێت وتارێكە دەربارەی ژیان و بەرهەمەكانی واڵتێر بێنێدیكس شۆێنفلیس بێنیامین(1940_1892). بەتایبەت ئەو پەیوەندییەی كەلەنێوان بێرتۆلت برێشت و بێنیامیندا هەبوو. هەرچەندە نەیتوانیوە بەپانی لەسەر كۆی بەرهەمە فیكری و پەیوەندییە چڕووپڕ ئاڵۆزەكانی نێوان بێنیامین و فرانس كافكا، تیۆدۆر ئادۆرنۆ، كاڕل كراوس، ئێرنست بلۆخ و...ئەوانیدی بدوێت بەڵام بەگشتی دەستی خستۆتە سەرهەندێك خاڵی جەوگەری نێوان برێشت و بێنیامین و بۆچوونیان سەبارەت بەشانۆی ئێپیك(حەماسی) ، هونەر و سیاسەت، میدیا و چاودێریكردنی كۆمەڵاییەتی میدیا،تێزی خەرمانە و ئامادەیی مێسیانیزم و پەیوەندی هەموویان بەهەندێك وتەزای ماركسیستی گرینگەوە.بەڵام ئەوەی چێژدەبەخشێتە خوێندنەوەی ئەم وتارە كاریگەری و ئامادەیی دوولایەنەی دیالێكتیكی بیركردنەوەكانی نێوان برێشت و بێنیامینە و دۆزینەوە و دەركەوتنی خاڵە هاوبەشەكانی نێوانیان و هەروەها جیاوازییان لاگەڵ هەندێك بیرمەندی وەك گیۆرگ لووكاچدا.
ئەم وتارە پێشەكی كتێبی تێگەیشتن یان ناسینی برێشته(Understanding Brecht_WALTER BENJAMIN_Translated by Anna Bostok_Introduction byb Stanley Mitchell_Verso.) و ستەنلی میچێل لەساڵی(1972) دا لە لەندەن نووسیویەتی. جێگای ئاماژە پێدانە، ئەم وتارە چونكوو بۆپێشەكی نووسراوە و تەنیا وەك ئینترۆداكشێن لەو كتێبەدا هاتووە،ئەو ناوەی بۆی دانراوە ناوێكە وەرگێڕی كوردی بۆی داناوە نەك ئەوەی نووسەر بۆخۆی داینابێت. هەروەها ئەم وتارە پێشەكی وەرگێڕانی فارسی كتێبی(والتربنیامین،روبرت اشتاین،ترجمە مجید مددی.اختران،1382.) ئەم وەرگێڕانە سەرەتا بەپێی دەقی فارسی و پاشان بۆ تەختكردن و بێهەڵەكردنەوەی دەقی كوردی لەگەڵ دەقی ئینگلیزی بەراوەرد كراوە.ئەو بابەتانەی كەوتونەتە نێو[...]و هەر وەها ژێدەرەكان زیادەی وەرگێڕی كوردین. (پێشەكی وەرگێڕی كوردی)
ئەوەی بێنیامین هەیبوو و لووكاچ لێی بێبەری بوو، دوو بینایی تیژ بوون بۆ بینینی چشتە پاژەكییە گرینگەكان،وردیلەكانی پەراوێز ... ، [چشتە]كاریگەر و نائاسای [یەكان]، ئەو پاژە ناهاوجۆرانەی لە قاڵبێكدا ناگونجێن و لەم ڕووەوە شیاو و شایستەی سەرنجدانێكی تایبەت و ڕاشكاوانەن.(ئێرنست بلۆخ)
وەك مایاكۆڤسكی و فۆرمالیستەكانی ڕووسیا، برێشت و بێنیامین، یەكێك لەو دووانە و جووتە كلاسیكە ئەدەبیانەن فۆرمیان بەخشی بەبزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی سۆسیالیستی. پەیوەندی نێوانیان، لە دێرزەمانەوە لەبەر چاواندا شاراوەو نهێنی بوو، [ئەم پەیوەندییە] له (1966) بە بڵاوكردنەوەی نووسینەكانی بێنیامین دەربارەی برێشت ئاشكرا و دەركەوت. واڵتێر بێنیامین هزرڤان و ئەدیبێكی سەرسووڕهێنەر و نائاسایی بوو. ئەو لە ساڵی(1892) لە بنەماڵەیەكی خۆشگوزەرانی جووی ئەڵمانی لە دایك بوو لە ماوەی كورتی ژیانیدا گەلەك گۆڕانكاری ئاڵۆزی بە سەردا هات؛ هەر له وەلانانی پێكهاتە و عادەتەكانی(habits) بیر و باوەڕی سۆفیانە (mystical)سەرەتایی خۆی تا گرۆیەتییەكەی بەرەو ماركسیزم و دەوڵەمەندكردنی وتەزاكانی.
قاڵبی پتەویی زەینی و تایبەتمەندیە ئەخلاقی و سۆزداریەكانی لەمپەر بوون لە بەردەم ڕێگای گەیشتنی بۆ پلەو پایە ئاكادێمیكەكان. مامۆستایان و پلەدارانی بەدەسەڵاتی زانكۆ نامیلكەی دۆكتوری ئەویان (دەربارەی سەرەتاكانی تراژدیای ئەڵمانی)لەبەر ئەو هۆكارەی هەڵگری ئەوە نەبوو لێی تێبگەی (فامنەگر) (incomprehensibility) ،پەسەند نەكرد. بەڵام، ئەمە تاكە كێشەیەك نەبوو بۆی هاتبووە پێشەوە. بێنیامین بە ڕەفتار و خوو و خدەی تایبەتی بێگرێی خۆیەوە، لە پەرچەكرداردا بەم كردارە، بابەتەكەی لەگەڵ یووهانس فۆلكێت(Johannes Volkelt)_ یەكێك لە مامۆستا فەرمیەكانی جوانی_ناسی لە ئاكادێمیای ئەڵماندا_ هێنایە ئاراوە؛و دەرئەنجامەكەشی ئەوە بوو لەهەبوونی پیشەیەكی دڵنیاكەر كەوتوو، بوو بە ئەدیبێكی گەڕۆك و ژیان لە پێستی ڕۆشنبیرێكی كرێكاردا، بەو جۆرەی كەلە نووسراوەیەكدا لەژێر ناوی [ئافرێنەر یان] "نووسەر وەك بەرهەمهێنەر" شرۆڤە و ڕوونیكردۆتەوە، ئەزموون كرد. ئەستەمە بتوانین بڵێین گەر پلەیەكی ئاكادێمیكی هەبووایە بیر كردنەوەكەی چۆناوچۆن گۆڕانكاری بە سەردا دەهات، و بەچ ئاقارێكدا دەڕۆشت. ئەو جۆرەی من دەیناسم و[بەپێی] ئەوەی ڕوویداوە، دەتوانین بڵێین زۆربەی بیركردنەوە ماركسیستییەكانی ئەو كە دەكرێت بە دوویاندا بچین و بیانناسین، هی ئەو ڕۆژگارەن هێشتا داهاتووە پرۆفێشناڵەكەی دەرنەكەوتبوو. بێگۆمان ئەمه باری ئابووری نالەبار و مەترسیداری، سەرنج و گرۆیەتیەكەی[ئەوی] بەرەو ماركسیزم تیندارتر و توندتر كردەوه.
لە دەیەی 20 و سەرەتاكانی دەیەی 30 دا ئاسیا لاسیس(Asya Lacis) دەرهێنەری كۆمۆنیستی شانۆ(theatr) كه بێنیامین له(1923)لە كاپریدا بینی بووی بێنیامینی بە برێشت ناساند و بوو بەهۆی یەكدی ناسینی ئەم دوانەوە. بێنیامین لە دەیەی 30دا بە بەردەوامی برێشتی دەبینی و لەخولی دوور خستنەوەیدا بۆ دانیمارك، بۆ ماوەیەكی درێژ لای ئەو مایەوە. لەماوە و درێژەی ئەم دەیەدا، واتە لە (1930)تا(1939)، لە پەرچە كرداردا بەرامبەر هاتنە سەر كار و سەركەوتنی فاشیزم[لە ئەڵمان]دا، بێنیامین سەرقاڵی ئامادەكاری و نووسینی كتێبی ناسینی برێشت بوو؛ و بێبەختر لە برێشت(بەخت هیچكات ئەستێرەی ئەو نەبوو) لە كاتی دەربازبوون و هەڵاتن لە گەڕانی هێزەكانی گەشتاپۆ لەحاڵێكدا كە دەیویست وڵاتەكەی جێبێڵێت لە سنووری نێوان سپانیا و فەرانسا، لە(1940)دا خۆی كوشت.
بەرهەمە نووسراوەییەكانی بێنیامین پتر وەك وتار، ئافۆریستیانه1 و پارچەپارچەیە.تەنانەت نامیلكەی دۆكتۆرییەكەشی زیاتر لە تێڕامانی فەلسەفی[دەچێت]تاكوو لە ڕاڤە و تەفسیرێكی سیستماتیكی و بەڵگاندنەكی. ڕەنگه لەسەرەتادا هاوڕێیەتی و نزیكایەتی برێشت لەگەڵ بێنیامین سەرسووڕهێنەر و نائاسایی دەركەوێت تاكوو بۆنموونە، دۆستایەتی برێشت لەگەڵ كەسایەتییەكی سیاسی و دەربەستتری وەك گیۆرگ لووكاچ.
بەڵام هیچ كات برێشت و لووكاچ چاویان نەبڕیە چاوی یەكتر. ڕەنگە هۆكاری نزیكی نەكردنیان ئەمە بێت لووكاچ دوژمنایەتی هونەری ئەزموونی سەدەی بیستەمی دەكرد لەبەر ئەوەی خاڵی بوو لە قووڵبینی و ئاسۆگەداری(perstective) وگشتێتی(totality). لە سرووشت و خووی هەوڵدەری برێشتدا بۆ دۆزینەوەی ئەو شتانەی بەكەڵكداری دەزانی تەنانەت لە نێوان شتە وردیلەكان و ئەو پاژانەی [بە ڕواڵەت گرینگ نین] لەگەڵ بێنیامیندا تەبا و لەگەڵیدا هابەش و لەم ڕووەوە[وەك بێنیامین]قبووڵكەر و پەسەندكەری چییەتی و سرووشتی پارچە پارچە و كەرت كەرتی هونەرو ئەدەبیاتی مۆدێرن بوو. بێنیامین كۆمەڵەدار و(collector) عەتیقەناسێكی(antiquarian) توندڕه و؛ پیاسەكەر و بینەری سەودایی شارەكان بوو، كەسێك كە دەیتوانی مێژوو و پێشینە كولتوورییەكان لە گۆشە وكەنار و لە نێوان شتومەكە تووڕ دراوەكاندا بهێنێتە دەرەوه.
كورتەی یادەوەریەكانی لە ژێر ناوی"هەڤپەیڤینێك لەگەڵ برێش"دا كە بەشی كۆتایی كتێبی ناسینی برێشت پێكدەهێنێت، برێشتی وەك"گەیێنەر"(giver) و بێنیامین وەك"وەرگر"نیشاندەدات. بێگۆمان ئەمە لەڕووی دەروونناسییەوە ڕاستە. گێرشۆم شۆلێم(Gershom Scholem) هاوڕێی كۆنی جووی بێنیامین دەنووسێت:"برێشت بەو سرووشتە گران و دەقبەستووەی خۆیەوە كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر بێنیامین دانا، كە تەبعێكی هەستیاری هەبوو لە بەهەرە و توانا جەستەییەكان بێبەری بوو."
لە ڕووی فیكرییەوە پەیوەندی ئەم دووانه بێگۆمان ئاڵۆزتر و دوولایەنە بوو بۆنموونە، هەندێك هێما لە ئارادان دەلالەت لەوە دەكەن ئایدیا و چەمكی "شانۆی ئێپیك" لە زەینی هەر دوویاندا پێش ئەوەی یەكتر ببینن، بوونی هەبووە. كورتەی ئەم یادەوەریانە(كە هیچكات مەبەستێك بۆ بڵاوكردنەوەیان بوونی نەبوو) گەلەك بایەخدارە چونكوو كەشی ڕاستەوخۆی هەڤپەیڤن و وتوو وێژی ئەم دووانە بە دەستەوە دەدەن،[هەر وەها]چوارچێوەی زەینی شێوازی قسەكردن، هۆگری و گرێدراویان بۆ ئیماژ، تەمسیل،ئاماژە، ئافۆریزم ، و هەروەهاش سەرجەم ئەو شتانەی بەشێوەیەكی لێكجودا دەتوانین لە بەرهەمە نووسراوەییەكانیاندا بدۆزینەوە. سەرەڕای ئەوەی بێنیامین پتر بیرمەندێكی مێتافۆریكاڵ و خوازەگەرا بوو، لە برێشت فێری شتێك بوو كە هاوڕێیانی پێشووی هەر لە گێرشۆم شۆلێمەوە بگرە تا تیۆدۆر ئادۆرنۆ بەردەوام ئەو شتەیان بەترسناك و مەترسیدار دادەنا ولە پەیوەندیدا بەوەوە خۆیان بە شەرمەزار دەزانن:[ئەویش]"باوەڕی خاو"ە( plumpes denken)؛ بیركردنەوە و ئەندێشە پێویستی بەوەیە خۆی سادە بكاتەوە، و پێشەوەی بتوانێت كردەكی ببێتەوە خۆی لە چوارچێوەی پرسە گشتییە بنچینەییەكاندا فۆرم بدات و دیاركەوێت.
بێنیامین لە گرووپی ئەو بیرمەندانە بوو كەلە ساڵانی پێش جەنگی جیهانی یەكەمدا دژی نەزۆك بوونی زمانناسەكی گوتارە ئاكادێمیكەكانی ئەڵمانیا ڕاسان. ئەم بیرمەندانە بە شێوازێكی تر هەوڵی ئەوەیاندا لە ڕێگەی پێدان و بەخشینی گیانێكی تازە بە تایبەتمەندییە ماناناسەكی مێتافۆریكەكانی زمان بۆ خۆی، چەمكەكان كەشف و باوەڕپێكراویان بكەن. ماركسیزم لەم بەرە و لە بەرهەمە نووسراوەییەكانی هەندێك بیرمەندی وەك بێنیامین، بلووخ، و ئادۆرنۆ كەڵكی وەرگرت. هەڵبەت دەبێت ئەوە بڵێین ئەگەر بە تێگەیشتنێكی پێوەرانە و باوی ماتریالیستییەوە لەگەڵیاندا ڕووبەڕوو ببینەوە، ناتوانین كەڵكێكی ئەوتۆ لەم ماركسیستانە وەربگرین. لێرەدا دەبێت بە لەبەرچاو گرتنی ئەم شیعرە، قەناعەت بەم قسەی گۆتە بكەین كە:
"بۆ تێگەیشتن لە شاعیر دەبێت بچیته دیار و سەرزەمینی ئەوەوە".
وە هەروەها و هاوڕێ لەگەڵ بێنیامین، ئەم شاعیرە_واتە_ برێشت بوو توانی ڕەگ و بونیادی ماتریالیستیی ڕەخنەگر قایم بكات.
زانای مۆدێرن
لە ڕاستیدا، دوو شت یا خود تایبەتمەندی بەگشتی بێنیامین و برێشت بە یەكدییەوە گرێدەدا:یەكیان دەسەڵاتی خەیاڵی(imagination) مێژوویی و ئەویدیان وێكچوونی[هەستە]ئۆمانیستییەكان. ئەوانیش وەك گرامشی بە ڕەشبینییەكی مێژوویی قووڵەوە لە بزوتنەوەی فەرمی كۆمۆنیستی دەیەی 30 جیاواز و جودا بوون، [بزووتنەوەیەك]كە تیایدا، هاوتەك لەگەڵ ڕێگەچارەی ڕۆمەن ڕۆلەنی"ڕەشبینی فیكری خۆشبینی ئیرادە"دا تۆوی هیوایان چاند و لە سەروی ئەوەشەوە، تێگەیشتنی دیالێكتیكی ڕابردوو و داهاتوویان قایم كرد. بەڕای گرامشی ڕەشبینی ئەوان ئەنجامی سەركەوتنی فاشیزم بوو. وادیار بوو ئەڵمانیا ڕووی كردۆتەوە ئێمپراتۆریا هەزار ساڵەكەی. زێدەباری ئەمە، كەوتن و داڕمانی سۆسیالیزم لە یەكییەتی سۆڤیەتیشدا ئەم گرۆیەتییە بەتینە هیوادارانەی بەم سەردەمەی ئێستاشمانی دامركاندبوو.
بەڵام ئەم ڕەشبینییە، ستراتژیك و ئامانجدار بوو؛ دیزاین كرابوو بۆ ئەوەی ببێتە هۆی هیوا، نەك لەبەر سەركەوتنەكان یاخود گەڕاننەوه پێشبینی كراوەكانی بەختی لەبار، بەڵكوو لەبەر ماننەوەی مرۆڤایەتی. هەروەها هێشتاكە سەردەمی چەكە هەستەییەكان نییه؛بەڵام،برێشت پێغەمبەرئاسا هاتە قسەو ڕایگەیاند:
ئەوانە بۆ پاش سی هەزار ساڵی دیكە بەرنامەیان داڕشتووە ئەوانە دەیانەوێت هەموو شتێك لە ناو بەرن. هەر سلوولێكی زیندوو لە تەقینەوەی كوشندە و تێكدەریاندا تیادەچن... و منداڵی لە دایك نەبوو لە سكی دایكیدا كەم ئەندام و ئێفلیج دەكەن.
بێنیامین لە هاوڕێكەیدا هێزێكی بینی بۆوە كەلە قووڵایی مێژووەوە هەڵدەقۆڵا و لە هێز و دەسەڵاتی فاشیستەكان كەمتر نەبوو. لەڕووی زەمیناسییەوه(geologically)، برێشت و بێنیامین لە هەزارەی سەردەمی تاریكی و بەستەڵەكدا بیریان دەكردەوه. ئەوان گەشبینیان لای كەونینەترین مامۆستایانی مرۆڤایەتی دۆزیەوە"دژوارییەكان كۆتاییان دێت.". [ئەمە]پەندێكە برێشت لە[ئامۆژەكانی] زانای چینی وەریگرتووە و لە پارچە شیعرێكدا لەژێر ناوی"ئەفسانەی سەرچاوەی كتێبی تاو دێ چینگ دەربارەی لاو تێزو دووركەوتوو و تەبعیدكراو" هێناویەتەوە: و بێنیامین ڕاڤەی دەكات:" ئەم شیعرە وەك گوتەیەك، كاتێك دەگاتە ئێمە، شتێكی تیا نییە خۆی بەدەست بەڵێنەكانی ئەو مەوعوودەوە بدات، لە گوێی مرۆڤدا دەزرینگێنەوە". سەرەڕای ئەمە، ئەم شیعرە بۆ خوێنەری ئێستا نەك تەنیا هەڵگر و گەیێنەری بەڵێنێكە وانەیێكیشە بۆی:
ئەو ئاوە نیان و نەرمە بێچمگرەی ئارامی نییە
لەناو دەستی گرانیت و بەردی گڕكانەكاندا، كەویتر دەبێتەوە...
بێنیامین دەریدەخات هاوڕیزی و یەكیەتی لەگەڵ هەموو ئەوانەی وەك ئاو"نابەرهەست، هێور و ئارام، و هیلاكینەگر/ماندوو نەگرن، مرۆڤ بیری خەونی ستەملێكراوان و بێژیانان دەخاتەوە. هەمان ئەو كەسەی كە لە"تێزی شەشەم دەربارەی فەلسەفەی مێژوو"(ل ڕووناهییەكان) دا دەنووسێت:
تەنیا مێژوونووسە ئەو نعمەتەی هەیە بریقەی هیوا لە ڕابردوودا دایسێنێت، كەسێكە گۆمانی لەوە نییە تەنانەت مردووەكانیش كاتێك دوژمن سەركەوێت دەستیان لێناپارێزرێت؛ و هیچكات ئەم دوژمنەش لەهەوڵدان بۆ سەركەوتن ڕانەوەستاوە.
بۆ ئەو و مێژوو گۆڕەپان و مەیدانێكی بەردەوام بووە، و هیچكات نەك(بەو جۆرەی كە لووكاچ پێوابوو) تەنیا وەك "پێشمەرجی ئێستا". دەبێت خەباتەكانی پێشوو هەمیسان دەست پێبكرێنەوە، ئەگین لەوانەیە جارێكیتر لە یاد بكرێن. بێنیامین، تێزەكەی خۆی لەسەر شیكردنەوەی شیعری لاو تێزۆی برێشت بینادەكات؛ لێرەدا"بریقە هیوا لە ڕابردوو "دا ئەو هاڕێیەتییە چركەییە نابەردەوامەیە لە نێوان زانا و نەریتە فەرمییەكان كە خولقێنەری هزری لاوتێزۆن. وەها هاوڕێیەتییە كە فۆرم دەبخشێتە "پروگرامی كەمایەتی خەڵكی" برێشت و بێنیامین؛ و بێنیامین ڕاڤەكەی خۆی بە حوكمێكی زانایەنەی لەم جۆرە كۆتایی و دوایی دەهێنێت:"ئەوەی بیەوێت پاشەكشێ بە دژواری و ئەستەمایەتییەكان بكات نابێت دەرفەتی هاوڕێیەتی لە كیس بدات."
لە كۆتایی وتووێژەكاندا،بێنیامین وتەیەكی برێشتی دەهێنێتەوە: لە شتە خراپە نوێكانەوە دەست پێبكە، نەك لە شتە چاكە كۆنەكانەوە."ئەمە هەمان ئەو ڕستەیە لە وتاری برێشت دەربارەی لووكاچدا هێنراوەتەوە، و برێشت بەهۆی گرێدراوی لووكاچ بە مامۆستاكان و پسپۆڕانی پێشوو و "ڕۆژگارانی چاكی ڕابردوو" كولتووری بوورژوازی دەخاتە بەر ڕەخنەوە. لووكاچ، تووماس مانی نەجیبزادە لە بەرامبەر كافكای خەیاڵكردی ترساو لە ناهۆمێدی دادەنێت. لە وتووێژەكاندا كاری بێنیامین و برێشت لەسەر كافكا دەبێتە كێشمەكێش؛ برێشت، بێنیامین بە درێژ كردنەوەی خۆڕازاویكردنی(خۆ ئاڵۆزكردن)[celf_mystification]كافكا تاوانبار دەكات. زێدەباری ئەمە، لە شوێنێكی دیكەدا، برێشت كافكا بە پاژێك لەو"دێكۆمێنتە بێ هیوایانە"ئەژمار دەكات كە نووسەر سۆسیالیستەكان دەتوانن لەوانەوە فێری شێواز و ڕێگا نوێكانیان بن.
ئەوەی دەبارەی كافكا "بەد" ە" دیسپایێری و بێهیوایی ئەوە"و ئەوەی "نوێ"یە نەك تەنیا تەكنیكی[ئەدەبی]، بەڵكوو هەندێك شێوازن لە تێگەیشتن و فامی ئەو كە دەبنە هۆی ووشیاری. برێشت، بۆچوونی كافكا وەك ڕوانینی پیاوێك وەسفدەكات كە "لە ژێر چەرخی وردە بوورژوازی" كە "ناچارە بیكات بەژێرەوە"گرفتار و یەخسیرە؛ بەڵام ئەمە وردەبوورژوازی نییە بەرەو فاشیزم بڕوات و ڕوولە پێشەوا دەكات. تەنانەت ئەو لەژێر چەرخدا بە بەردەوامی پرسیاری خۆی دەكات؛"ئەو زانایە". بێنیامین دەڵێت ئەمە هەمان كەسایەتی بەتین "گالیگەی" برێشته لە شانۆنامەی مرۆڤ مرۆڤە، هزری مرۆڤێك، كە"ڕێگەدەدەن و دەهێڵن ناكۆكییەكانی هەستی/ وجوود تەنیا بچنە ئەو شوێنانەی كە ڕەنگه لە دوایین شیكردنەوەدا كۆتاییان بێت "واتە ژیانی مرۆڤ". بەلام پاڵەوانەكانی كافكا لەژێر چەرخەكاندا پان و پلیچ دەبنەوە. سەرباری ئەمه، ئەوانە_لەگەڵ "شوایك" و "لیۆ پۆڵد بلووم"_ هەندێك كەسن لە نموونەی ئەو مرۆڤە عاقڵە هێزەكی و زەبردارانەی[سەر بە]ڕۆژانی "بەدی نوێ". لەگەڵ ئەوان و بەوانەوەیه_ قوربانییەكان و ئاوارەكان و بێخانەولانەكانی كۆمەڵگای جەماوەری_ برێشت دەست پێدەكات. لەوێدا كە لووكاچ ئەدەبیاتی سەدەی بیستەم لەبەر ئەوەی نەیتوانیوە"كەسایەتییە هاوسەنگەكان"بەدی بێنێت سەركۆنە دەكات، برێشت لە وڵمدا دەڵێت مرۆڤایەتی بەڕزگاركردن و ئازادكردنی جەماوەرەكان لەناو ناچێت، بەڵكوو بوون بە بەشێك لەوانە نامرۆڤانەبوونی [مرۆڤەكان]دەسڕێتەوە. [كەسایەتی] نەناسراوی k، قوربانی كافكایی، ئەم وردەبوورژوایەی كەلە ژێر چەرخدا ماوەتەوە، لەسەر دەستی ئەودا دەبێتە كەسایەتی و kی برێشتی، واتە"بەڕێز كێونێر"ی زیرەك و ژیر. بێنیامینیش بەشێوەیەكی هاوشێوە و یەكسان دەربارەی "گالیگە"ی دەڵێت:"مڕۆڤ مرۆڤە؛ و ئەمە پابەندی و وەفاداری نییە لەچییەتی تاكی / كەسێكەوە، بەڵكوو ئامادەیی بەردەوامە بۆ قبووڵكردنی چییەتێكی نوێ. ڕۆژه "بەدە نوێ" یەكان، كەسایەتییەكان لە ناو دەبەن و بێناویان لە دوایە. بێنیامین و برێشت بە مرۆڤی بێناو و نەناسراوەوە دەست پێدەكەن و نادەقبەستووییەكەی ستایشدەكەن تا "دژوارییەكان" ڕێگە چۆڵ كەن و ڕێگا بكەنەوە. بەڵام بەهۆی ترسیان لە سەردەمێكی تاریكی تازەوە، بیر لە ئاسۆگەیەك دەكەنەوە كەلە دیو خەباتی چینایەتییەوە ئامادە و هەبووەوە تا كۆی خەباتە كۆمەڵایەتییەكانی مرۆڤ، لەوێدا كە هەندێك تایبەتمەندی وەك فریوكاری و فێڵ، و ماندوویی نەناسی گرینگترن لە پاڵەونێتی، بگرێتەوە. دراما و شیعری برێشت ڕێنوێنێكی مرۆیین بۆ[ئەم]سەدەمە تاریكە؛ و "پاڵەوانەكان"ی هەندێك مرۆڤی لاكۆڵانی داهێنەر و گاڵتەجاڕن.
شانۆی ئێپیك(حەماسی)
شانۆی ئێپیك بەرهەمی خەیاڵێكی مێژووییە. "دزی ئەدەبی"برێشت، واتە نووسینەوەی بەرهەمەكانی شێكسپیێر و مارلۆ بە دەستی خۆی، هەندێك ئەزموون دەربارەی ئەمەی كە ئایا ڕووداوە مێژووییەكان و تەفسیر و ڕاڤەكانیان، بەو جۆرەی پرۆسە مێژووییەكان سەرلەنوێ هەڵبسەنگێندرێنەوە، دەبنە شتێكی جیاواز، یان لانیكەم جیاوازن لەگەڵ ئەو ڕووداوانەدا؟درامی برێشت نەفی گەورەو بەتاڵكردنەوەی ئەو وێناكردنەی باڵادەستی تراژیدیا و ناچارەكی بوونیەتی. "ڕەشبینی مێژوویی"برێشت لە ڕاستیدا بنچینەی "گەشبینانەی" ڕەشبینی سەرجەمی ئەوانەی باوەڕی خۆیان لەسەر ناچارەكی و لە ناكاوی مێژوویی دامەزراندووە، تێكدەشكێنێت. [وتاری]"چەن تێزێك دەربارەی فەلسەفەی مێژوو" دەنگدانەوەی دەنگی بێنیامین بۆخۆیەتی كە[برێشت]بەم جۆرە ڕاڤەی دەكات:
هەم دەكرێت بە جۆرێكی دیكە بكات و هەم بە تەواوەتی بە جۆرێكی جیاوازی دیكە[بێت]؛ ئەمە ڕوانینی سەرەكی و بنەڕەتی ئەو كەسەیە كەبۆ شانۆی درامایی دەنووسێت. ئەم ئەگەرەی كە مێژوو لە داهاتوودا شتێكی جیاوازی لێدەردەچێت، لە زەینی بینەرانی ئەوڕۆكەدا ئەم وێناكردنە دەخاتەوە كە بابەتەكە لەسەر بەرژەوەندی ئەوان كار دەكات.
هەڵبەت ئەم ئەگەرەش بوونی هەیە مێژووی ئەمڕۆ جیاواز بێت لە ڕابردوو بەڵام دەبێت بزانین مێژووی ئەمڕۆ لەدەستی ئێمەدایە، تەنانەت گەر ئەو ئامرازەی هەمانە كەم و گرینگ نەبێت و چۆنیەتییە پێویستەكەشمان نادراماتیك و ناڕۆمانتیك[بێت]. هەر بەم هۆیە، لە وەبەرهێنانەوەی ڕابردوودا، نووسەری شانۆنامەی درامایی نەك لەسەر بڕیارە گەورەكان_ كەلە سەرانسەری هێڵە سەرەكییەكانی مێژوودا ئامادەن _ بەڵكوو جەغد لە سینگوولار و پاژەكی پەسەند دەكەن.
ڕووبەڕوو بوونەوەی برێشت لەگەڵ بێنیامین، لە وتارێكدا لە ژێر ناوی"شانۆی ئێپیك چییه؟"وایكرد بێنیامین تیۆرێكی نوێ دەربارەی مێژوویی دراما گەڵاڵە بكات كە پێشتر لە بەرهەمێكی دیكەدا،[واتە] لە بەرهەمە پێش ماركسیستییەكەیدا بەناوی سەرچاوەی نمایشە ماتەمینە ئەڵمانییەكاندا، ئاماژەی پێدابوو. جێگەی خۆیەتی ئاماژە بەوە بكەین بێنیامین لەپەیوەندیەك تێدەگات كەلە نێوان خەیاڵی تەمسیلی شانۆنامەنووسانی ستایلی بارۆكی ئەڵمانی و پێویستییە هونەرییەكانی سەدەی بیستەمدا هەیە؛ سەرەتا لەڕۆحی سەودایی چاخە پێشینەكان، لەگەڵ هێما تەمسیلییە ڵێڵەكانی كە ئەو[بێنیامین] لەبەرهەمەكانی كافكادا دیاندۆزێتەوە پاشان لە پرەنسیپی"مۆنتاژ"كە ئەو لە بەرهەمەكانی ئازنشتایندا دۆزیەوە. مۆنتاژ بۆ ئەو بووبە فۆرمی تەمسیلی مۆدێرن، درووستكەر، ئەكتیڤ و چالاك، و ناسەوداییەك كەلە توانایدا بوو چشتە ناهاوجۆرەكان وا لێكهەڵپێكێت بتوانێت خەڵك بۆ ناسین و تێگەیشتن لەچشتە نوێ و تازەكان تووشی"شۆك" بكات. بەشێكی بەرچاوی نووسینە ڕەخنەییەكانی بێنیامین دەربارەی ئەم شۆكە وەك ئەزموونی سەرەتایی و دڕدۆنگی ژیانی مۆدێرنی جەماوەری و پیشەسازی شارییە. ئەو، بۆ نموونە، بودلێر و پرووست بە ریاكتۆری(دژكردەوە) هەستیاری پەیوەندیدار بەم شۆكە نوێیە لە ژیانی مۆدێرندا دەزانێت، ئەو كەسانەی(واتە پرووست و بوودلێر)لە سەردەمێكی تەختكراو و یەكدەستدا هونەرەكەیان وەك ئامێر و كەرەستەیەك بۆ پشتیوانیكردن لە خۆیان بەكار دەهێنا. ئەو بۆ ئەمە بەڵگە دەهێنێتەوە كە هونەرمەندی ڕادیكاڵ و شۆڕشگێڕ چیتر پێویستی بەشێوازێكی وا بۆ بەرگری و پشتیوانیكردن لەخۆی نییە،؛[واتە]هەمان ئەو كەسەی ئەم شۆكە[لە ڕێگەی] مەودادانانی ڕەخنەییەوە لەگەڵیدا "پەرەدان و گرژكردنەوە ئامادەیی زەین" پەسەند دەكات. بەم پێیە، بێنیامین مۆنتاژ _ واتە توانایی دەستگرتن بەسەر پەیوەندییە بێسنوورەكان، ڕووداوەكی و شاراوەی هەمووی چشتە ناهاوجۆرەكاندا وەك بنەڕەتێكی پێویستی فۆرم بەخشی خەیاڵی هونەریی لە سەردەمی تێكنۆلۆژیادا دەخاتە بەر سەرنجەوە.
ئەو بۆ دۆزینەوەی ڕابردوویەكی بە بەرووبووم، بۆ دواوە، [واتە] بۆ خولی بارۆكی ئەڵمانیا دەگەڕێتەوە؛ بۆ ئەو قاڵبانەی دراما كە تیایاندا بۆیەكەم جار پرەنسیبەكانی مۆنتاژ[دەركەوتن و] ڕوویاندا. ئەو بەوەی زانی لەهەر شوێنێكدا[قسە لە] تێگەیشتن لەم پرەنسیپ و بنەڕەتانە[بكرێت] هزری ڕەخنەیی بۆ ڕاڤە و ڕوونكردنەوە[سەبارەت بە] نواندنەوە دێتە ئاراوە؛ بەواتایەكی دیكە، لەو شوێنانەدا، نواندنەوە هیچكات لەخۆیدا كامڵ و تەواو نابێت، بەڵكوو بە بەردەوامی و بەئاشكرا بەژیانی نوێندراوەوە بەراوەرد دەكرێت؛ لەوێدا ئەكتەر دەتوانێت هەموو چركەیەك لەدەرەوەی خۆیەوە ڕاوەستێنێت و خۆی لە قاڵب و چوارچێوەی ئەكتەردا نمایش بكات.
جارێكی دیكە كولتووری چینی ڕۆڵی خۆی لە بیركردنەوەی ئەم دوانەدا دەگێڕێت. بێنیامین ئاماژە بە نەریتی شانۆی چینی دەكات بەمەبەستی ئەوەی قەرزداری بڕێشتمان بەم تەكنیكە _كە"ڕووداوەكانی سەرپەردە(stage) ناورووژێنەر و هەستیارانە دەكاتەوە "_ پیشان بدات . پاشان ئەو زۆر داهێنەرانە، گەڵاڵەی ڕێگەیەكی لاوەكی بۆ شانۆی ئەورووپایی دادەڕێژێت، شانۆیەك وەك خۆی دەڵێت بەردەوام بیری لەوە كردۆتەوە ڕێگەیەك بۆ ڕزگاری و دەرباز بوون لە درامای"داخراو"ی تراژیدیای[جیهانی] گریكی و گەیشتن بەدرامی ناتراژیك ببینێتەوە و بدۆزێتەوە. ئەو ڕێگا لاوەكییەی بێنیامین بۆی دەگەڕا بەناو درامی ناتراژیك و پەرەنسیپەكانی سەدەكانی ناڤین، درامی بارۆكی ئەڵمانی، هەندێك بڕگەی[شانۆنامەكانی] شێكسپیێر، بەشی دووهەمی فاوستی گۆتە، تا ستریندبێرگ و پاشان برێشت و"شانۆی ئێپیك"دا دەڕۆشت و تێدەپەڕی:
گەر وایە، نەك لە ڕێگەیەوە ، بەڵكوو دەتوانین قسە لە كوێرە ڕێگەیەك بكەین كه لەوێەوە میرات و كەلەپووری دراماكانی بارۆك و سەدەكانی ناڤین كە لەوپەڕی بەربەستە گەورەو نەزۆكەكەی كلاسیزمەوە پێمان دەگات.
بێنیامین بۆ دۆزینەوەی تیۆرێك لە بەرهەمە سەرەتاییەكانی [گیۆرگ] لووكاچ گوتەیەك دەگێڕێتەوە كە بە تەواوەتی ناكۆكە بە بەرهەمە پاشەكییەكانی لووكاچ خۆیەوە لە بواری تەكنیكی درام نووسیدا. لووكاچی دوایی[لووكاچی پیر]، پتر وابەستەی "ڕێگای سەرەكی مێژوو" بوو و جووڵاننەوە و ڕەفتاری لەگەڵ "كوێرە ڕێ"دا بەجۆرێك بوو چما لەبنەڕەتدا بوونی نییە یاخود بایەخی ئەوەی نییە ناوی ببڕێت. ئەو لەڕێگەی پشتبەستن بەچەمكی تراژیدیاوە لای هێگێل پاڵەوانی دراماتیكی وەك نوێنەری ئیرادە و بەرگریكاری نێوان دوو خواستی ئەخلاقی تایبەت، پۆلێنبەندی كرد. تاقە ئامانجی پاڵەوان،[واتە] سەر نەكەوتن و سەركەوتنی، داسەپاندنی ئیرادەی بوو لەبەرامبەر هەمواندا. بەڵام بێنیامین دەڵێت:
لووكاچ بیست ساڵ پێش نووسیبووی ئەفلاتوون بەسرووشتی نادراماتیكی واڵاترین فۆرم لە مرۆڤ _ واتە زانای_ زانیبوو. سەرەڕای ئەمە، ئەو لە دیالۆگەكانیدا هەرئەوەندەیە زانا دەهێنێتە بەردەم پەردەكەوە(stage).
[لێرەوە و] بەم مانایە، بە ئەفلاتوون مێژووی گۆڕاوی درامای ئەورووپایی، [مێژووی] بێنیامین، دەست پێدەكات؛ ئەو شوێنەی مرۆڤی هزردار و نادەمارگرژ، پاڵەوانە. سوكڕات، لەڕاستیدا، ستایشی درامای هزرخوازی نوێی ئۆریپید دەكات كەكۆتایی هێنەری خولی شكۆداری تراژیدیای گریكە. [لێرەوەیە] بێنیامین، برێشت بە " دراماتیستی سوكڕاتی" دەزانێت:
لەوانەیە كەسێك شانۆی ئێپیك بەدراماتیكتر لەدیالۆگ بزانیت(هەڵبەت نەك هەمیشە)؛بەڵام لەبەر ئەم هۆكارە كەمتر نییە لە [دیالۆگی]فەلسەفی.
بێنیامین لە بیركردنەوە مێتافیزیكییەكەیدا، شانۆی ئێپیكی برێشت نەوەك فۆڕمێكی سوكڕاتی[ بەڵكوو وەك] درامێكی ئەفلاتوونی دەبینێت. ئامانج لەناوێك[و دەستەواژەی] "ئافرێنەر وەك بەرهەمهێنەر" دۆزینەوەی وڵام و گەڕانە بۆ ڕۆڵی سیاسی هونەرمەندان، وڵام و ڕۆڵێك كە هەوڵدەدات پتەوی و ئەستەمایەتی ئەفلاتوون لە كۆماردا نەرم بكاتەوە. ڕوانینی مێژوویی بێنیامین پیشاندان و دەرخستنی ڕێگایەكە ڕێنوێنیمان دەكات لەدیالۆگەوە بۆ شانۆی درامایی. بێنیامین، لەنامیلكەی توێژەرانەی خۆیدا لەمەڕ برێشت، هەوڵی ڕزگاركردنی هونەرمەند لە[پانتای بیركردنەوەی] ئەفلاتوون دەدات. هەر ئەوەی ئەفلاتوون بۆ خۆی لێی دەترسا.
ستەنلی میچێل (بەشی سێهەم و كۆتایی)
بێنیامین و برێشت، لەهەندێك بابەتدا بەوەلانانی سیاسیبوونەوەی هونەر و بەكەڵك وەرگرتن لە "كەرەستەی بەرهەمهێنان" یان ئامرازی هونەری، پەیوەندی سیاسەت و هونەریان سنووردار و مەرجدار دەكردەوە. برێشت لەتیۆر و شێوازی كاری ئەم دواییانەی خۆیدا توانی بەسەر ئەم سەرلێشێواوییەدا سەر بكەوێت. [بەڵام]بێنیامین پێش ئەوەی بتوانێت بەشێوەیەكی تەواو و كامڵ و هەمەلایەنە بیر لە تیۆرێكی جوانیناسانەی ماتریالیستی نوێ بكاتەوە، كۆچی دوایی كرد.
ڕوانینەكانی پێشووی برێشت لەسەر [بۆچوونەكانی]، [ئێروین]پیكساتۆر و فۆتۆریستە پێشووەكانی ڕووسیا، بۆ نموونە ترێستاكۆف بێچمیان وەرگرتبوو، هەمان ئەو كەسانەی لەناو چوون و هەبابوونی شانۆی وەهمی(illusion) لەلایان بەمانای هێرشی ڕاستەوخۆ بوو بۆسەر بوورژوازی. هەر بەم جۆرە بەرهەمهێنانەوە و نموونە هەڵگرتن لەشانۆی ستانیسلاڤسكی بە بوورژوایی دادەنرا. بۆ دژەبوورژوا یاخود پڕۆلێتێر بوونیش، هاوكات لەگەڵ نمایشكردنی ئەواندا، دەبوو پیشان بدرابا چشتەكان چۆن دەجووڵێن و چ كاریگەرییەكیان هەیە.(وەك فۆرمالیستە ڕووسیاییەكان دەڵێن): بەئاشكرا "شێوازەكەت دەرببڕە." هونەر دەبوو [وەك] فۆرمێك لەبەرهەمهێنان لەبەر چاو بگیردرابا، نەك شتێكی ڕازاویی و لێڵ؛ و پەردەكەش وەك كارخانەیەك دیاردەكەوت بە هەندێك كەرستەی ماشینییەوه(machinery) كە بەتەواەتی لەبەرچاواندان.
بێگۆمان كۆڵەكە(pillars) دۆریسی و كۆرنتییەكان كەشێوەیان بەخشێوەتە دیمەنی چوونە ژوورەوەی [لە درگای]بانكی بوورژوا، ئامانجێكی كۆنەپەرەستانە دابین دەكەن. بەڵام، بینای مۆدێرنی بانكەكان بە دیمەنی شووشەیشەوە شتێك نین جگە نمایشكردنی شێوازی جووڵانەوەی سەرمایەداری. نموونەیەك كە هێنامانەوە لەبەراوەد بەتیۆری برێشتەوە خاو و زەق دەردەكەوێت، چونكوو، بەو جۆرەی بینیمان، كەڵك وەرگرتن بوولە مۆنتاژ كە ئەو پەیوەندییە سیاسییانەی ڕاستەوخۆ نەدەبینران، درووستكرد؛ سەرباری ئەمە، لەسەرجەمی خولەكانی چالاكی هونەر ئاوانگارد و پێشڕەوی چەپ لە دەیەكانی بیست و سیدا، بیر و باوەڕی باڵادەست ئەمە بوو كە هێرشكردن بۆسەر"وەهم گەرایی"(illusionism) یاخود "بەرهەمهێنانەوە"، بێباوەڕكردن و وەلانانی، بۆخۆی دەبێتە هۆی ئەكت و كردارێكی سیاسی پێشڕەو؛ هێڵێك كەلە ڕێگەیەوە سیاسەت دەتوانێت ڕاستەوخۆ بچێتە پانتای هونەرەوە. ئەمە بۆچوون و بوارێكە كاریگەرییەكەی ئەوڕۆكەش لەسەر كۆی بیركردنەوەی ڕادیكاڵ و چەپ، و دەوروبەر و دەڤەری جوانیناسیدا، ماوەتەوە.
پێشكەوتنی [ئەندێشەی]بێنیامین تائەم خاڵە، تاقانە و نایاب بووە. ئەو بەو جۆرەی لەوكاتەدا باو بووە وەك فەیلەسووفێكی جوانیناس دەستی بەچالاكی كرد كەبە [هاتن و] جێنشینبوونی تەكنۆلۆژیای مۆدێرن و كۆمەڵگای جەماوەری(mass society) حەسرەت بۆ نەریتە كۆن و كەونینەكان و داڕمانیان دەخوات. ئەو كەسێك نەبوو جگەلە شۆڕشگێڕێكی پێشڕەو. پێشڕەو ، بەڵام پێشڕەو لە چوارچێوە و قاڵبی ئێلیۆتدا(كەسێك كەلەڕاستیدا گەلەك خاڵی هاوبەشی لەگەڵ بێنیامیندا هەبوو: وەبەرهێنانەوەی لقە سەرەكییە شاعیرانەكانی مێتافیزیك لەڕێگە و بەدەستی ئێلیۆت لەگەڵ هۆگری بێنیامین بەدرامی بارۆكی ئەڵمانی هاوڕەگ و ڕیشەبوون)؛ و وەك ڕەخنەگر، لەگەڵ توانا تەمسیلی و دووپاتبۆوەكانی شیعری ئێلیۆتدا پێكەوە هاوئاهەنگ بوون.
ڕوانینی بێنیامین لە پەیوەندیدا بە ڕۆژنامەوە، دەرخەری پێشكەوتنی زێدەتری [ بۆچوونەكانی] ئەو بوون. بێنیامین لە "حیكایەت خوان"،[واتە] وتارەكەی دەربارەی[نیكۆلای]لیسكۆڤلە [كتێبی]ڕووناهییەكان2دا ، هێزەكانی خۆپارێزی و خۆبەستی حیكایەتی _ ئەم كەونینەو كۆنترین پەیامهێنەر و پەیامبەرەی هزر _بە ڕاگەیاندنی ڕووت كە ڕۆڵی تەواوەتی ڕۆژنامەیە، بەراوەرد دەكات.
لە [وتاری] "نووسەر [یان ئافرێنەر] وەك بەرهەمهێنەر" دا(ڕنگە ئەم وتارە پێش"حیكایەت خوان "نووسراوە) گۆڕانێكی گەورە لەبیركردنەوەی ئەودا دەبینرێت. لێرەدا بێنیامین ڕۆژنامە، یاخود لانیكەم ڕۆژنامە هاوچەرخەكانی یەكییەتی سۆڤییەت، وەك "پڕۆسەی هەڵوەشاندنەوه [و داڕمانی] گەورە"وەسف دەكات كەنەك تەنیا لێكجیاكردنەوەی باوی نێوان ژانر[ە جۆراوجۆرەكان]لەناو دەبات، بەڵكوو جودایی نێوان نووسەر و شاعیر، بیرمەند و پۆپۆلاریزێر(popularizer) و نووسەر و خوێنەر[یش] دەباتە ژێر پرسیارەوە"؛ جێگە و شوێنێك كە تیایدا:"وشە بێبایەخترین چشتەكانە؛واتە ڕۆژنامە، ڕێك دەبێتە هەمان ئەو شوێنەی كە ئۆپێراسیۆنی(operation)ڕزگاركردنی تیا دابمەزرێت".
پووستێرەكان لە چینی كاتی شۆڕشی كولتووریدا، ڕۆژنامە دیوارییەكان، نووسراوە بڵاوكراوەكانی خوێندكارانی پاریسی(خوێندكاری شوێنەكانی دیكە)لە 1968دا سەرجەمیان سەلمێنەری ئەم ڕایەی بێنیامین و ئەدەبیاتێك كە ڕۆژگارێك مالیخولیایی و مێتافیزیكی ناونرابوو كردیان بە ڕەخنەی ڕادیكاڵ و شۆڕشگێڕ و پێشڕەوەی دەیەكانی شەست و هەفتای زاینی. پەرەسەندنی شانۆی سەر شەقام و ئاژیت پروپ(agit prop)3 و كردارە بەرامبەرەكان(interaction) هەر بەهەمان شێوە سەلمێنەری ڕاستی[و درووستی] بێنیامین و برێشتن دەربارەی شانۆ. لەعەینی حاڵدا، تین و تاو و ڕادیكاڵیزمی ئەوان، ئەو تاكڕوانینە هێزەكییە زیانبەخشە دەشارێتەوە. بەم پێیە، تەنیا دێمۆكراتیزە كردنی هونەر لەڕێگەی ئامرازە ڕاگەیاندنە بەرهەمهێنەرەكان بۆ وەلانانی كۆی فۆرمە سوننەتی و نەریتەكانی هونەر(كە پابەندن بە لێكجیایی بەڕێوەبەر و بەردەنگ، یاخود خاوەن بەرهەم و بینەر)بە كار هێنراوە. بێنیامین بەسادەیی "ئاورا(aura)"_ واتە خەرمانەی جوانیناسانەی دەوری بەرهەمی هونەری_ لەگەڵ خاوەنداری و دارایی، و بەرهەمهێنانی مێكانینكی لەگەڵ[پڕۆسەی]پۆرۆلێتێریزەكردن، بەیەكسان دەزانێت. هەڵبەت، بەرهەمهێنانەوەی مێكانیكی لەوانەیە لەڕێگەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە خراپ كەڵكی لێوەربگیردرێت[و تیایدا] بتوێتەوە، كە[هەڵبەت]هەر واشی لێدێت؛ و بێنیامین یەكەم ناسەری زیرەك و ژیری ئەم مەترسییە بوو؛ و وەك ئامرازی پێشگیری و پێشپێگرتنی(یاخود گەر پێویست بێت، هەتوان دەرمان بكرێت) پێشنیاری چاودێریكردنی كۆمەڵایەتی بۆسەر میدیاكانی دەكرد. لەم بارەوە خاڵێكی نوێ بوونی نەبوو؛ تاقە خاڵی بەگژا چوونەوە و باس ورووژێن ئەمە بوو ئەم چاودێریكردنە كۆمەڵایەتیانە هەندێك فۆرمی تازەو نوێ بەدی دێنێت؛ و سەرباری ئەمە سیاسی كردنەوەی میدیداكان هەمان سیاسی كردنەوەی هونەر بوو. بەواتایەكی دیكە، میدیا و هونەر دەبوونە هاوشۆناس. لێكجیایی پێشوویی نێوان فۆرم و ناوەرۆك لە ناو دەچوو و فۆرم بۆ خۆی سیاسی دەبۆوە.
لە ڕێگەی وەها ڕۆچوون و ڕووخانی ناوەرۆك لە فۆرمدا لەوانەیە پانتا و مەبەستنیشانی فۆرمەكان سنووردار بكرێتەوە. چونكوو بێنیامین منداڵی قۆناغی سەرەتایی سەردەمی تەكنۆلۆژیای نوێ بوو، لە كاتێكدا كەهەندێك تەكنیكی وەك مۆنتاژی وێنە(photo montage) كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆی سیاسیان وەردەگرت، هەندێك جار بەرەو ئەوە دەچوو تەكنیك وەك هۆكارێك كەلەخۆیدا و لەڕووی سیاسییەوە كاریگەرە، بەرجەستە بكات و ئەم واقعەی ڕەچاو نەدەكرد كە سیاسی بوونەوەی تەكنۆلۆژیا پابەندە بە پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان و ئامرازەكانی بەرهەمهێنانەوە.
لەهەمان كاتدا، ئەو، پاڵەوانی"چشتە بەدە نوێكان " بوو و بەرگری لێدەكردن. فەلسەفەی مێژووی بێنیامینش،وەك بینیمان ، خوازیاری ململانێی بەردەوام و نوێنەرایەتی كردنی"ڕابردوو"و "قوربانییەكان"ی بوو. ئەو بۆ چارەسەركردنی ئەم ناكۆكییە بۆ ڕێگەیەك دەگەڕا [بەكەڵك وەرگرتن لە چەمكی"ئامادەیی هەنووكە"[یان ئێستا]( jetztzeit)، ئەزەلییەتێك(anunc stans) كەتیایدا، ڕادەوەستێت خاڵێكە ڕابردوو و داهاتوو، نەك بەجورێكی هاوساز و هاوئاهەنگ ، بەڵكوو تەقینەوەئاسا، لە چركە ساتی هەنووكە و كەینوونیدا پێكدەگەن.
ئەم چەمكی ئامادەیی هەنووكە لەگەڵ تەكنیكەكانی سواوێتی(Ermattungs taktik)، دوو [ئایدیا و] ئاراستەی باڵادەستی بیركردنەوەكانی بێنیامین بوون لەدواساڵەكانی ژیانیدا. ئامادەیی هەنووكە گرێدراو و وابەستەی دەسەڵاتێك بوو بۆ دەستێوەردان لەڕووداوەكاندا، چ لەڕێگەی سیاسەتوانەوە چ لەڕێگەی ڕۆشنبیرەوە بۆ"پچڕاندنی زنجیرەكانی مێژوو"(تێزی شازدەیەم دەبارەی فەلسەفەی مێژوو). ئەم ئایدیایە لەلایەكەوە بەلەبەر چاوگرتنی نەریتە پێشكەوتنخوازەكان، گۆڕانگەرا و دێتێرمینیستەكانی سۆسیال دێمۆكراسی(كە بێنیامین بەئاشكرا لە تێزەكانی خۆیدا دەبارەی[فەلسەفەی]مێژوو هێرشیان دەكاتە سەر) و لەلایەكی دیكەوە بە ڕەچاوكردنی پۆزێتیڤیزمی یۆتۆپیایی و پراگماتیزمی یەكیەتی سۆڤیەت لەخولی ستالیندا، خاوەن گرینگییەكی زۆرە. [لێرەوە] بێنیامین پەیوەست بووبە ڕیزیگرامشی و لووكاچی مێژوو و ووشیاری چیناییەتی ییەوه(ئەو دەقە كاریگەرانەی[ئەدەبیاتی]ماركسیستی لەسەر بێنیامین).
برێشت لەپارچە شیعرێكی ڕەشبینانەدا، كەپاش مەرگی بێنیامین هۆنیەوە، ئایدیا یاخود ئاراستەی دیكە، واتە(Ermattungs taktik) شێوە و تاكتیكەكانی سواوێتی، وەسف دەكات:
ئەوانەی كەڵكیان لێوەر دەگرێت تاكتیكەكانی سواوێتین
لەسەر كورسی شەترەنج(chess) لە ژێر نسێی دارهەرمێدا دانیشتووی؛
ئەو دوژمنەی لەكتێبەكانی دووركردیتەوە،
بەدەستی ئێمەمانان لەناو ناچێت.
فەلسەفەی سواوێتی و، ئەم ڕاوبۆچوونەی كە "دژوارییەكان كۆتاییان دەێت". نووسینەكانی بێنیامین دەربارەی برێشتی داگیركردووە؛ چییەتی دیالێكتیكی ئەندێشەی بێنیامین بەپێی جەمسەر[ێتی] "ئامادەیی هەنووكە" و "سواوێتی" دامەزراوە. واتە[چاودێری كردنی مێژوو و دەستێوەردانی "مێسیانی" كی تیایدا(جا چ، پێوەرەكان هەرچەندە بچووك و كەم و كورت و بێدەوام[بێت]). چاوەڕوانییەك كەلە دوایین تێز دەبارەی فەلسەفەی مێژوودا باسی لێدەكرد، بەو مانایەیە كە:
هەر چركەیەكی كات، دەروازەیەكی ئاوەڵایە مێسایا(Messiah)4 لێی دێتە ژوورەوە.
وە ئەمە هەمان خۆشەویستی و هۆگری زانایانە، سەبووری، و سواو و هەناسە سواری دژواری و ئەستەمایەتییەكانە. هەمان چەمكی چاوەڕوانی كە هاوڕێی بێنیامین، ئێرنێست بلوخ بۆ وتەزای(یۆتۆپیای كۆنكرێت، یان پرنسیپی وجوودیانە و ئۆنتۆلۆژیكاڵی هیوا وەریگێڕاوە.
بلۆخ سەبارەت بە خۆكوژی بێنیامین دەنووسێت ئەم كردارە جۆرێك جیابوونەوە بوو لە ژیان، بەو جۆرەی چاوەڕوانی لێدەكرا بەتایبەت ئەگەر ئەو ڕستەییەی كەمن بیرمە یاد بهێنینەوە:" [ئەگەری] داسەپاندنی دەسەڵاتی مرۆڤ بە سەر مردوودا، گەلەك كەمە." و برێشت لە ڕەوشێكی ڕۆحی هاوشێوەدا لەشیعری دووهەمی خۆی دەربارەی مردنی هاوڕێكەی، بێنیامیندا، نووسی:
لە كۆتایدا ڕاونرای بۆ سنوورێكی[ئەستەم و] گوزەر نەگر،
بەڵام، بیستمان تۆ لە سنوورێكی تێپەڕ بوو و گوزەرگر تێپەڕیت.
بێنیامین لە سێپتامبری 1940دا بە بیستنی ئەم هەواڵەی لەوانەیە لە ڕۆژی پاشدا ڕادەستی گەشتاپۆ دەكرێت، لە پۆرت بوو، سنووری فەرانسا و سپانیادا،[بە مۆرفین] خۆی كوشت. برێشت پاش هەواڵی مەرگی ئەو وتی ئەمە یەكەم خەساری ڕاستەقینەیە هیتلێر لە ئەدەبیاتی ئەڵمانیدا.
لەندەن1972
ژێدەر:
1- دەتوانین لە ئافۆریزم(aphorism) وەك قسەی نەستەق،قسەی كورت وبەپیت و كەڵكدار تێبگەین. نەریتی ئافۆریزم نووسی لە ئەدەبی ئەوروپیدا، بە تایبەت لە ئاڵمانیادا خاوەن مێژووێكی دووروو درێژە. ئافۆریزم لەڕووی كاركردی فیكری ودەركەوتە ماناییە كانییەوە بریتییە لە؛ڕاگرتن و هەڵپەساردنی ڕەوتی باوی بیركردنەوه، گۆڕین و داڕشتنەوەی سەرلە نوێی هەندێك گۆتە و قسەی بەپیت وپڕمانا لە فۆرمێكی كورت ، متەڵئاسا ونەستاقدا .لێرەوە ، دەشێت نموونەی لەمجۆرە لە ئەدەبی ئەڵمانیدا بە زۆری ببینین و لێیان هەڵكەوین. دەتوانین لە سیما سەرەكییەكانی ئەم نەریته ئاماژە بكەین بە، لیشتێنبێرگ ، شتێنباخ ،كێستنێر ،كارل كڕاوس، ستانیسلاو یێرژی لێس، واڵتێربێنیامین و بێرتۆلت برێشت..هتد.
2- بۆ وەرگێڕانی ئەم بابەتە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ گۆڤاری نڤیسار(كۆمەڵە وتار) ژمارەی1. بەداخەوە بیرم نییە ئەم گۆڤارە لە كوێ چاپكرا بەڵام لەوە دڵنیام ئەم وتارەی بێنیامین لە ڕێگەی مەنسوور تەیفوورییەوە لەهەمان گۆڤاردا بۆ سەر زمانی كوردی وەرگێڕدراوە.
3- (ئەم دووانە لە دوو ووشەیagitation _propaganda پێكهاتون كەلە بنەڕەتدا پتر لەناو بزووتنەوە كۆمۆنیستییەكان باوو و برەویان هەیە بەتایبەت بۆ هەندێك لە شانۆنامەكان، جزوەكان و شیعر و هتدا بە كار دەهێندرا. ئەم تێرمە یەكێك لەو كۆڵەكە سەرەكیانەیە بۆ ورووژاندن وئافراندنی بیروڕا و هەست و هۆگرییە ڕۆحییەكانی جەماوەر و كۆمەڵانی خەڵك و هەروەها ڕێگەی پروپاگانداكردن و بڵاوكردنەوەی درووشم و خواستەكانی ئەم بزووتنەوە كۆمۆنیستیانەیە كە دەتوانین نموونەی زۆرێك لەم بابەتانە لە ڕووسیای سەردەمی سۆڤیەتدا ببینین.
مێسایا یان مێسیانیزم، لە بەرهەمەكانی نەتەوەی یەهوود یان جوودا تاكوو ئەمڕۆ بە مانای ڕزگاریدەر واتە مەسیحایە كە وا بڕیارە نەتەوەی بەنی ئێسڕایل لە بندەستی دوژمنانی ڕزگار بكات و هاریكار و هاوكار بێت لە دامەزراندنەوەی كۆمەڵگا و دامەزرێنەری پادشاهێتی یان مەلەكووتی خودادا. دەتوانین نوێنەران و نێرراوانی لە بەرهەمی جووەكان و مەسیحییەتی سەرەتاییدا بدۆزینەوە. لە مەسیحییەتدا ئەم ڕۆڵە كەوتۆتە ئەستۆی عیسای ناسرییەوە. "مەسیح"وشەیەكە لە وەرگێڕانی گریكیدا و وشەیەكی عیبری مەسیحایە. بەم پێیە، خەون و هیوایە، واتە خەونبینین و هیوا بە دوا ڕۆژ و دەستپێكردنی خولێكی كامڵ، تەواو و نوێ. لێرەوە، بزوتنەوەیەك سەری هەڵدا كە بە بزوتنەوەی مێسیانیستی ناودێركرا. بەپێی نەریتی جوو لە دەركەوتنی مەسیحادا ڕەنگدەداتەوه و خۆی دەنوێنێت.